Üçüncü Dalga

Ekonomik tarihin derinliklerine inildiğinde, insanlığın üretim ve tüketim pratiklerinin döngüsel bir evrim geçirdiği görülmektedir. Tarım devrimi öncesinde ve sırasında, yani Birinci Dalga uygarlığında, nüfusun büyük çoğunluğu kendi ihtiyaçları için üretim yapan, pazar mekanizmasına çok az bağımlı olan bireylerdi; yani ne tam üretici ne de tam tüketiciydiler, onlar aslında "üretüketici" (prosumer) konumundaydılar. Ancak Sanayi Devrimiyle birlikte toplumun kalbine "görünmez bir kama" saplanmış, üretim ve tüketim işlevleri birbirinden kesin çizgilerle ayrılarak üretici ve tüketici dediğimiz iki ayrı sınıf ve rol ortaya çıkmıştır. Bu süreç, pazarın hayatın merkezine yerleşmesine ve insanların hayatta kalabilmek için neredeyse tamamen pazar ağına bağımlı hale gelmesine neden olmuştur.

Günümüzde ise, Üçüncü Dalga olarak adlandırılan teknolojik ve sosyal dönüşüm süreciyle birlikte, bu kama yerinden çıkmakta ve üretici ile tüketici arasındaki keskin ayrım bulanıklaşarak, tarihin yeni bir sentezde birleştiği "üretüketici" çağına geri dönülmektedir. Bu yeni dönem, yüksek teknoloji ile donatılmış bireylerin, pazar ekonomisinin dışında kendi kullanımları için değer yarattıkları devasa bir dönüşümü işaret etmektedir.

Bu dönüşümü anlamak için ekonomiyi iki ana sektör üzerinden okumak gerekmektedir: Pazar ekonomisini temsil eden ve GSYİH gibi geleneksel ölçütlerle izlenen "Sektör B" ile insanların kendileri, aileleri ve toplumları için ürettikleri, paranın el değiştirmediği ve genellikle iktisatçılar tarafından görmezden gelinen "Sektör A".

Sanayi çağı boyunca Sektör B, ekonomik ilerlemenin tek ölçütü sayılmış ve Sektör A (örneğin ev işleri, çocuk bakımı, kişisel üretim) "ekonomik olmayan" faaliyetler olarak marjinalize edilmiştir. Ancak günümüzde, artan hizmet maliyetleri, yeni teknolojilerin erişilebilirliği ve değişen yaşam tarzları nedeniyle ekonomik aktivite Sektör B'den (değişim için üretim) Sektör A'ya (kullanım için üretim) doğru kaymaktadır. İnsanlar artık pazarın pasif alıcıları olmak yerine, kendi mallarını ve hizmetlerini üreten aktif aktörler haline gelmektedir. Bu "görünmez ekonomi", aslında pazar ekonomisinin varlığı için hayati bir öneme sahiptir; zira pazarın ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağı ve sosyal sermaye, büyük ölçüde bu görünmez sektörde üretilmektedir.

Bu devrimin en somut yansımaları "Kendin Yap" (DIY) kültürü ve "kendi işini kendin gör" (self-service) eğilimlerindeki patlamada gözlemlenmektedir. Geçmişte uzmanlar veya ücretli çalışanlar tarafından yapılan birçok iş, teknolojinin yardımıyla tüketiciye devredilmektedir. Elektronik bankacılık sayesinde banka memurunun işini müşteri yapmakta, benzin istasyonlarında pompalar sürücüler tarafından kullanılmakta ve mobilyalar demonte satın alınıp evde birleştirilmektedir.

Bu süreç, şirketler açısından işgücü maliyetlerinin "dışsallaştırılması" ve tüketiciye yüklenmesi anlamına gelse de aynı zamanda bireye süreç üzerinde kontrol ve hız kazandırmaktadır. Buna ek olarak, "Göreceli Verimsizlik Yasası" gereği, seri üretimle malların fiyatı düşerken, el emeğine dayalı hizmetlerin (tesisatçı, tamirci vb.) maliyeti göreceli olarak artmaktadır. Bu durum, bireyleri ekonomik bir zorunluluk olarak kendi işlerini görmeye, tamirat yapmaya ve üretmeye itmektedir; böylece Sektör B'den Sektör A'ya devasa bir aktivite transferi gerçekleşmektedir.

Teknolojinin gelişimi, bu süreci basit el işçiliğinden çıkarıp yüksek teknolojili bir üretim modeline dönüştürmektedir. Özellikle sağlık alanında, eskiden sadece doktorların yapabildiği testlerin (tansiyon ölçümü, gebelik testi vb.) evde yapılabilir hale gelmesi, bireyin kendi bakımını üstlenmesini sağlamaktadır.

Daha da önemlisi, dijital devrim ve açık kaynak kültürü, üretüketici kavramını bilgi ve yazılım alanına taşımıştır. Milyonlarca insan, pazar teşvikleri olmadan, Linux gibi işletim sistemlerini veya Wikipedia gibi bilgi kaynaklarını kolektif bir çabayla, "sosyal üretim" dinamikleriyle yaratmaktadır. Bu gönüllü üretim biçimi, pazar (fiyat sinyalleri) veya firma (yönetim hiyerarşisi) mekanizmalarına dayanmaz; aksine, dağıtık, hiyerarşik olmayan ve finansal olmayan motivasyonlarla işleyen yeni bir üretim tarzını temsil eder. Bu durum, üretim araçlarının (bilgisayarlar ve ağlar) geniş kitlelerin eline geçmesiyle mümkün olmuştur.

Geleceğe baktığımızda, bu eğilimin fiziksel nesnelerin üretimine de sıçrayacağı öngörülmektedir. Bilgisayar destekli tasarım (CAD) ve üretim süreçlerinin tüketiciyle buluşması, müşterinin sadece bir alıcı değil, tasarım sürecinin bir parçası olmasını sağlamaktadır. Üçüncü Dalga üretimi, kitlesel üretimden (seri üretim) kişiselleştirilmiş üretime (customization) doğru evrilmektedir. Tüketiciler, özelliklerini kendilerinin belirlediği, vücut ölçülerine göre kesilmiş giysileri veya kendi tasarladıkları araçları, evlerindeki bilgisayarlar aracılığıyla fabrikadaki üretim bandına doğrudan komut göndererek ürettirebilecek konuma gelmektedir. İlerleyen aşamalarda, nanoteknoloji ve moleküler üretim tekniklerinin (masaüstü fabrikalar veya 3D yazıcılar gibi) gelişmesiyle, üretim fabrikalardan çıkıp "elektronik kulübe"lere, yani evlere geri dönecektir. Bu senaryoda, hammadde maliyeti ve bilgi maliyeti dışında üretim maliyeti neredeyse sıfıra inecek ve bireyler kendi fiziksel ihtiyaçlarının çoğunu pazar mekanizmasına girmeden karşılayabilecektir.

Üretici ve tüketicinin yeniden birleşmesi, sadece ekonomik bir değişim değil, uygarlığın temel kodlarının yeniden yazılmasıdır. Pazar ekonomisi (Sektör B) varlığını sürdürecek olsa da artık tek ve hâkim ekonomik model olmayacak; Sektör A ile yeni bir dengeye oturacaktır. İnsanlar zamanlarını "iş" (pazar için üretim) ve "boş zaman" olarak ayırmak yerine, kendi kullanımları için üretim yaptıkları (üretüketim) ve pazar için çalıştıkları hibrit bir yaşam tarzına geçeceklerdir. Bu "görünmez ekonomi"nin yükselişi, gayri safi milli hasıla gibi geleneksel ölçümlerin yetersizliğini ortaya koymakta ve refah, verimlilik ve yaşam kalitesi kavramlarının, sadece parasal mübadele üzerinden değil, bireyin kendi yaşamını ve çevresini doğrudan şekillendirme gücü üzerinden yeniden tanımlanmasını zorunlu kılmaktadır.